اختلالات خوردن: علائم، انواع، علل و درمان جامع سلامت روان
شاید در نگاه اول «اختلالات خوردن» فقط به غذا مربوط باشد، اما واقعیت چیز دیگری است. اینها مشکلات جدی سلامت روان هستند که نه تنها روی غذایی که میخوریم، بلکه روی افکار و احساسات ما درباره وزن، اندام و حتی خودمان تأثیر میگذارند. این اختلالات میتوانند هر کسی را، با هر سن و جنسیتی درگیر کنند و اگر به موقع درمان نشوند، عوارض جسمی و روانی خطرناکی دارند. در این مطلب، میخواهیم به زبان ساده و خودمانی بگوییم اختلالات خوردن چیست، چه انواعی دارد، از کجا میآید و چطور میتوانیم با آن مقابله کنیم.
اختلالات خوردن چیست؟ بیشتر از یک مشکل غذایی ساده
اختلالات خوردن مجموعهای از بیماریهای روانی پیچیده هستند که باعث میشوند فرد الگوی غذایی ناسالمی پیدا کند و افکار و احساسات منفی درباره غذا، وزن و فرم بدن داشته باشد. برخلاف تصور خیلیها، این مشکلات فقط یک انتخاب یا رژیم غذایی نیستند؛ بلکه بیماریهایی جدی هستند که نیاز به کمک متخصص دارند. افراد مبتلا به اختلالات خوردن اغلب از غذا برای کنترل احساسات سخت، استرس یا ناراحتیهای درونیشان استفاده میکنند. این رفتارهای ناسالم نه تنها به بدن و ذهن آسیب میزنند، بلکه عزت نفس و کیفیت زندگی فرد را هم پایین میآورند.
انواع اصلی اختلالات خوردن: خودتان را در کدام پیدا میکنید؟
بیماریهای مربوط به خوردن، انواع مختلفی دارند که هر کدام نشانهها و ویژگیهای خاص خودشان را دارند:
۱. بیاشتهایی عصبی (Anorexia Nervosa)
این اختلال با کمخوری شدید، ترس زیاد از افزایش وزن (حتی وقتی که وزن فرد خیلی کم و خطرناک است) و دید اشتباه نسبت به بدن خودش شناخته میشود. کسانی که بیاشتهایی عصبی دارند، ممکن است با وجود لاغری شدید، خودشان را چاق ببینند. آنها گاهی بیش از حد ورزش میکنند، از داروهای ملین استفاده میکنند یا عمداً استفراغ میکنند. عوارض بیاشتهایی عصبی شامل مشکلات قلبی، پوکی استخوان، مشکلات گوارشی و حتی متاسفانه مرگ میشود.
نشانههای بیاشتهایی عصبی:
- کاهش وزن زیاد و غیرعادی
- ترس همیشگی از چاق شدن
- انکار گرسنگی یا احساس نکردن آن
- وسواس در شمردن کالری، رژیمهای سخت و ورزش زیاد
- داشتن تصوری غلط از شکل بدن (مثلاً فکر میکند چاق است، در حالی که بسیار لاغر است)
- دوری کردن از جمع و تنها شدن
- عصبانیت و تغییرات ناگهانی خلقوخو
- ریزش مو، پوست خشک، ناخنهای شکننده
- نامنظم شدن یا قطع شدن عادت ماهانه در خانمها
- همیشه احساس سرما، خستگی و ضعف داشتن
۲. پرخوری عصبی (Bulimia Nervosa)
در پرخوری عصبی، فرد دورههایی دارد که در آن مقدار زیادی غذا را در مدت کوتاهی میخورد (با احساس از دست دادن کنترل)، و بلافاصله بعد از آن تلاش میکند تا با استفراغ عمدی، مصرف داروهای ملین، ورزش زیاد یا روزه گرفتن، از چاق شدن جلوگیری کند. افراد مبتلا به پرخوری عصبی معمولاً وزن طبیعی یا کمی اضافه وزن دارند، اما در مورد وزن و ظاهر بدن خودشان خیلی نگران هستند.
نشانههای پرخوری عصبی:
- دورههای مکرر پرخوری (خوردن زیاد غذا با احساس عدم کنترل)
- رفتارهای جبرانی ناسالم (استفراغ عمدی، مصرف ملین، ورزش بیش از حد، روزهداری)
- نگرانی شدید درباره وزن و شکل بدن
- آسیب دیدن دندانها و لثهها (به خاطر اسید معده)
- ورم غدد بزاقی در گردن و فک
- گلودرد و مشکلات گوارشی
- تغییرات خلقی و اضطراب
- تنهایی و شرمندگی از عادات غذایی
۳. اختلال پرخوری (Binge Eating Disorder – BED)
این اختلال هم با دورههای مکرر پرخوری همراه است، اما فرقش با پرخوری عصبی این است که فرد رفتارهای جبرانی (مثل استفراغ یا ورزش زیاد) را انجام نمیدهد. افرادی که BED دارند، معمولاً بعد از پرخوری احساس گناه، شرم یا افسردگی شدیدی را تجربه میکنند و اغلب اضافه وزن یا چاقی دارند.
نشانههای اختلال پرخوری:
- دورههای مکرر پرخوری بدون رفتارهای جبرانی
- احساس از دست دادن کنترل هنگام غذا خوردن
- غذا خوردن سریعتر از حد معمول
- خوردن تا جایی که احساس سیری ناراحتکننده و سنگینی کند
- خوردن مقدار زیادی غذا حتی زمانی که گرسنه نیست
- احساس انزجار، شرم یا گناه بعد از پرخوری
- پنهانکاری در مورد غذا خوردن
۴. اختلال مصرف غذای محدودکننده/اجتنابی (ARFID)
در ARFID، فرد به دلیل نداشتن علاقه به غذا، ترس از عواقب بد خوردن (مثلاً خفگی یا استفراغ) یا حساسیت به ویژگیهای حسی غذا (مثل رنگ، بو یا بافت) از خوردن برخی غذاها خودداری میکند یا غذایش را خیلی کم میکند. برخلاف بیاشتهایی عصبی، در ARFID ترس از چاق شدن یا نگرانی درباره ظاهر بدن وجود ندارد. این اختلال بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده میشود و میتواند به سوءتغذیه یا رشد ناکافی منجر شود.
نشانههای ARFID:
- عدم علاقه واضح به غذا یا غذا خوردن
- خودداری از خوردن برخی غذاها بر اساس ویژگیهای حسی آنها
- ترس از عواقب بد خوردن (مثلاً خفگی)
- کاهش وزن قابل توجه یا عدم افزایش وزن مناسب
- وابستگی به مکملهای غذایی یا تغذیه از طریق لوله
- کمبودهای تغذیهای
سایر اختلالات خوردن (کمتر شناختهشده)
- پیکا (Pica): خوردن مکرر مواد غیرخوراکی و بیفایده برای بدن (مثل خاک، گچ، یخ، مو، صابون) برای حداقل یک ماه. این کار میتواند باعث مسمومیت و مشکلات دیگر شود.
- اختلال نشخوار (Rumination Disorder): فرد غذایی را که خورده و بلعیده، دوباره به دهان برمیگرداند، دوباره میجود و میبلعد یا تف میکند. این رفتار معمولاً بعد از غذا خوردن اتفاق میافتد.
- ارتورکسیا (Orthorexia Nervosa): اگرچه هنوز به عنوان یک بیماری رسمی شناخته نشده، ارتورکسیا یعنی وسواس شدید و ناسالم به خوردن «غذای سالم». این وسواس میتواند آنقدر زیاد شود که زندگی فرد را مختل کند و به کمبودهای تغذیهای و اضطراب منجر شود.
چرا اختلالات خوردن به وجود میآیند؟ ترکیبی از چند عامل
این مشکلات معمولاً نتیجه ترکیب پیچیدهای از عوامل مختلف هستند:
عوامل بیولوژیکی و ژنتیکی:
- ژنتیک: اگر در خانواده سابقه اختلالات خوردن یا بیماریهای روانی دیگر وجود داشته باشد، احتمال ابتلا بیشتر میشود.
- شیمی مغز: تغییرات در مواد شیمیایی مغز که مسئول کنترل خلقوخو، اشتها و کنترل تکانهها هستند، میتوانند نقش داشته باشند.
عوامل روانشناختی:
- عزت نفس پایین: احساس بیارزشی یا ناکافی بودن میتواند به دید منفی نسبت به بدن و رفتارهای غذایی ناسالم منجر شود.
- کمالگرایی: تمایل به بیعیب و نقص بودن، فرد را به سمت کنترل شدید غذا و وزن سوق میدهد.
- مشکلات روانی دیگر: افسردگی، اضطراب، وسواس فکری-عملی (OCD) و اختلال شخصیت مرزی اغلب با اختلالات خوردن همراه هستند.
- تجربههای تلخ: تجربه اتفاقات آسیبزا مثل آزار جسمی یا جنسی، میتواند یکی از عوامل محرک باشد.
عوامل اجتماعی و فرهنگی:
- فشارهای جامعه و رسانهها: جامعه و رسانهها اغلب استانداردهای غیرواقعی از زیبایی را تبلیغ میکنند (مثلاً لاغری برای خانمها و عضلانی بودن برای آقایان) که میتواند باعث نارضایتی از بدن و رفتارهای غذایی ناسالم شود.
- فشار همسنوسالها: تمسخر، قلدری یا مقایسه با دیگران میتواند به دید منفی نسبت به بدن دامن بزند.
- رژیمهای غذایی: شروع یک رژیم غذایی سخت، مخصوصاً در سن نوجوانی، میتواند شروعکننده اختلالات خوردن باشد.
اختلالات خوردن چه عوارضی دارند؟ جدیتر از آنچه فکر میکنیم
این اختلالات میتوانند عوارض جدی و حتی خطرناکی داشته باشند. هر چه بیماری شدیدتر یا طولانیتر باشد، احتمال بروز عوارض جدیتر بیشتر میشود:
- مشکلات قلبی: ضربان قلب نامنظم، نارسایی قلبی، فشار خون پایین.
- مشکلات گوارشی: یبوست، دلدرد، برگشت اسید معده به مری، مشکلات روده.
- پوکی استخوان: کم شدن تراکم استخوان و افزایش خطر شکستگیها.
- مشکلات دندان و دهان: پوسیدگی دندان، از بین رفتن مینای دندان، ورم غدد بزاقی (به خاطر استفراغ زیاد).
- کمبودهای تغذیهای: کمخونی، کمبود ویتامینها و مواد معدنی، ضعف سیستم ایمنی.
- مشکلات هورمونی: نامنظمی یا قطع شدن عادت ماهانه در خانمها، کاهش میل جنسی.
- مشکلات کلیوی: کمآبی بدن و به هم خوردن تعادل الکترولیتها میتواند به کلیهها آسیب برساند.
- مشکلات سلامت روان: افسردگی، اضطراب شدید، افکار خودکشی، خودآزاری و انزوای اجتماعی.
- مرگ: بیاشتهایی عصبی بالاترین آمار مرگ و میر را در میان همه بیماریهای روانی دارد.
مسیر درمان اختلالات خوردن: یک سفر تیمی برای سلامتی
درمان اختلالات خوردن یک فرآیند پیچیده است که معمولاً نیاز به کمک یک تیم از متخصصان شامل روانپزشک، روانشناس، متخصص تغذیه و پزشک عمومی دارد. هدف اصلی این است که نه تنها الگوی غذایی سالم برگردد، بلکه ریشههای روانی بیماری هم حل شوند.
۱. رواندرمانی:
- درمان شناختی رفتاری (CBT): این روش به فرد کمک میکند تا رابطه بین افکار، احساسات و رفتارهای خود را بفهمد و الگوهای فکری غلط و رفتارهای ناسالم مربوط به غذا و بدن را تغییر دهد.
- خانوادهدرمانی: بهویژه برای کودکان و نوجوانان، این روش به خانوادهها آموزش میدهد که چطور از الگوی غذایی سالم حمایت کنند و آگاهی و پشتیبانی خود را بالا ببرند.
- گروهدرمانی: فضایی امن برای به اشتراک گذاشتن تجربهها، کاهش تنهایی و یادگیری راههای مقابلهای فراهم میکند.
۲. مشاوره تغذیهای:
یک متخصص تغذیه باتجربه، به فرد کمک میکند تا الگوی غذایی سالم را بازیابی کند، وزنش را به حالت طبیعی برگرداند و درک درستی از تغذیه متعادل پیدا کند.
۳. دارودرمانی:
درست است که داروی خاصی برای درمان خود اختلالات خوردن وجود ندارد، اما داروهای ضدافسردگی یا ضد اضطراب میتوانند به کنترل علائم همراه (مثل افسردگی و اضطراب) کمک کنند.
۴. تغییرات سبک زندگی و حمایت:
- شناسایی چیزهایی که باعث تشدید رفتارهای ناسالم میشوند و برنامهریزی برای مقابله با آنها.
- تلاش برای کم کردن رفتارهای وسواسگونه مثل وزن کردن مکرر.
- کمک گرفتن از دوستان، خانواده یا گروههای حمایتی.
چگونه از عزیزانمان که به اختلالات خوردن دچار هستند، حمایت کنیم؟
حمایت از کسی که با اختلال خوردن دستوپنجه نرم میکند، نیاز به صبر، همدلی و آگاهی دارد. بهترین کارها اینها هستند:
- همدلی و گوش دادن فعال: به جای سرزنش یا قضاوت، سعی کنید به احساسات و تجربههایشان گوش دهید.
- تشویق به کمک حرفهای: با ملایمت و حمایت، آنها را ترغیب کنید تا از یک متخصص سلامت روان یا تغذیه کمک بگیرند.
- صحبت نکردن درباره ظاهر یا وزن: این کار میتواند به عزت نفس آنها آسیب بزند.
- تمرکز بر سلامتی، نه وزن: به جای عدد ترازو، بر سلامت کلی و الگوهای رفتاری سالم تأکید کنید.
- صبور باشید: بهبود یافتن از اختلالات خوردن یک فرآیند طولانی است.
- مراقب خودتان باشید: حمایت از فرد مبتلا میتواند سخت باشد، پس مطمئن شوید که خودتان هم حمایت کافی دارید.
چه زمانی باید به پزشک یا متخصص سلامت روان مراجعه کنیم؟
اگر شما یا یکی از عزیزانتان هر یک از علائم زیر را تجربه میکنید، خیلی مهم است که سریعاً به یک متخصص سلامت روان یا پزشک مراجعه کنید:
- تغییرات ناگهانی و غیرعادی در وزن (کاهش یا افزایش شدید)
- نگرانی وسواسگونه درباره وزن، شکل بدن یا غذا
- رفتارهای غذایی پنهانی یا غیرعادی
- دورههای پرخوری یا رفتارهای جبرانی (استفراغ، مصرف ملین، ورزش شدید)
- دوری کردن از موقعیتهای اجتماعی که شامل غذا خوردن هستند
- احساس گناه، شرم، اضطراب یا افسردگی شدید درباره غذا یا ظاهر
- مشکلات جسمی مثل خستگی زیاد، سرگیجه، غش کردن، مشکلات گوارشی یا نامنظمی عادت ماهانه
تشخیص زودهنگام و درمان به موقع، نقش حیاتی در بهبودی و جلوگیری از عوارض جدیتر اختلالات خوردن دارد. یادتان باشد درخواست کمک، نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه قدرت و اراده برای زندگی بهتر است.
سوالات متداول (FAQ)
-
آیا مردان هم به اختلالات خوردن دچار میشوند؟
بله، کاملاً. اگرچه ممکن است تصور شود این اختلالات بیشتر در خانمها دیده میشود، اما مردان نیز به همان اندازه در معرض خطر هستند. تنها ممکن است نشانههایشان کمی متفاوت باشد یا به دلیل باورهای اجتماعی دیرتر تشخیص داده شوند.
-
تفاوت اصلی بین بیاشتهایی عصبی و پرخوری عصبی چیست؟
فرق اصلی در وزن است. افراد مبتلا به بیاشتهایی عصبی، به دلیل کمخوری شدید، وزنشان به طور خطرناکی پایینتر از حد نرمال است، در حالی که افراد مبتلا به پرخوری عصبی معمولاً وزن طبیعی یا کمی بالاتر از طبیعی دارند و بیشتر درگیر دورههای پرخوری و رفتارهای جبرانی هستند.
-
آیا رژیمهای غذایی سختگیرانه میتوانند به اختلال خوردن منجر شوند؟
بله، رژیمهای غذایی بسیار سخت و محدودکننده، به خصوص در افرادی که زمینههای روانی خاصی دارند، میتوانند دروازهای برای شروع اختلالات خوردن باشند. این رژیمها میتوانند به وسواس با غذا و بدن منجر شوند.
-
نقش شبکههای اجتماعی در افزایش اختلالات خوردن چیست؟
شبکههای اجتماعی میتوانند با ترویج استانداردهای غیرواقعی زیبایی و مقایسه مداوم افراد با مدلها و اینفلوئنسرهای لاغر یا عضلانی، به نارضایتی از بدن و در نتیجه افزایش خطر ابتلا به اختلالات خوردن دامن بزنند.
-
بهبودی از اختلالات خوردن چقدر طول میکشد و آیا امکان بازگشت وجود دارد؟
مسیر بهبودی برای هر فردی متفاوت است و میتواند طولانی باشد، گاهی ماهها یا حتی سالها. بله، احتمال بازگشت بیماری وجود دارد، اما با درمان مناسب، حمایت پایدار و یادگیری مهارتهای مقابلهای، میتوان خطر بازگشت را به طور قابل توجهی کاهش داد و یک زندگی سالم و با کیفیت داشت.
